علیرضا افتخاری

علیرضا افتخاری

علیرضا افتخاری مهیاری (زاده ۱۰ فروردین ۱۳۳۷، اصفهان) از خوانندگان بنام موسیقی سنتی ایرانی است. برخی معتقدند می تواند یکی از بهترین آوازخوانان موسیقی سنتی باشد، علیرضا افتخاری، در خواندن تصنیف بهترین است و با اختلاف زیادی از دیگران در صدر قرار دارد. افتخاری طی چندین سال فعالیت در عرصه موسیقی سنتی ایرانی، خوانندگی بیش از شصت آلبوم موسیقی را بر عهده داشته‌است. وی در سال ۱۳۸۹ موفق به اخذ نشان چهره‌های ماندگار شد.

علیرضا افتخاری در سال ۱۳۳۷ در اصفهان متولد شد. در کودکی نزد طباطبایی نوازنده ویولن تعلیم دید. از ۱۲ سالگی نزد استاد تاج اصفهانی به یادگیری ردیف‌های آوازی پرداخت. پس از مدتی نیز هم‌زمان به بهره‌گیری از محضر جلیل شهناز و حسن کسایی در زمینه ردیف‌های موسیقی سنتی مشغول شد. در سال ۱۳۵۵ در آزمون باربد و در محضر اساتیدی چون علی اکبر خان شهنازی، داریوش صفوت، علی تجویدی و … موفق به کسب رتبه نخست گشت.

از سال ۱۳۶۰ پس از درگذشت استاد تاج اصفهانی نزد دادبه به ادامه تعلیم موسیقی پرداخت. در سال ۱۳۶۲، اولین آلبوم خود را به توصیه فرامرز پایور با نام «آتش دل» و به یاد استاد فقیدش تاج اصفهانی منتشر کرد. پس از آن، آثار او از صدا و سیمای ایران به صورت مرتب پخش شده و کنسرت‌های مختلفی را در کشورهایی چون ژاپن، آلمان، کانادا و انگلستان برگزار نموده‌است. وی در طول چهار دهه فعالیت حرفه‌ای خود، تاکنون موفق به انتشار بیش از ۶۰ آلبوم موسیقی در سبک‌های سنتی، ارکسترال و تلفیقی با همکاری اساتیدی چون: پرویز مشکاتیان، حسین علیزاده، علی تجویدی، عباس خوشدل، محمدعلی کیانی‌نژاد، مهرداد پازوکی، محمد جلیل عندلیبی، جواد لشکری، محمد موسوی، جلال ذوالفنون، هابیل علی‌اف، حسن میرزاخانی، محمدجواد ضرابیان، علی جعفریان، عبدالحسین برازنده، فضل‌الله توکل، محمدرضا چراغعلی، فریدون شهبازیان، کامبیز روشن‌روان و … شده‌است. از آلبوم‌های معروف او می‌توان به مقام صبر، راز و نیاز، سرو سیمین، شور عشق، نیلوفرانه، یاد استاد، سرمستان، افسانه، مستانه، امان از جدایی، هنگامه و شب عاشقان اشاره نمود.

دوران کاری افتخاری را به سه بخش می توان تقسیم کرد. از سال ۱۳۶۲ تا ۱۳۷۵ که بسیار کم کار بوده است. تعداد آثار او در این دوره، به طور متوسط حدود یک آلبوم در سال است. دوره دوم، از سال ۱۳۷۵ تا ۱۳۸۹ که دوره اوج افتخاری به شمار می آید و به طور متوسط پنج آلبوم در سال می خوانده است. نهایتا سومین دوران کاری افتخاری از سال ۱۳۸۹ به بعد تا کنون است که بسیار کم کار بوده و تقریبا متوسط چهار سالی یک آلبوم را ارائه داده است.

افتخاری در این دوران غالبا به مکتب اصفهان و روایت آوازی تاج اصفهانی وفادار بوده است. او در این دوران حدود ۱۵ آلبوم خوانده است که سیر تحول سبک افتخاری را به نمایش می گذارند. او با انتشار آلبوم «آتش دل» به توصیه فرامرز پایور در سال ۱۳۶۲ کار خود را شروع کرد و با آلبوم نیلوفرانه در سال ۱۳۷۵ سبک آوازی خود را یافت. از معروف ترین آثار افتخاری در این دوران می توان به این آلبوم ها اشاره کرد: شور عشق (فریدون شهبازیان)، راز و نیاز (حسین علیزاده)، مقام صبر (پرویز مشکاتیان)، زیباترین (محمدجواد ضرابیان)، سرمستان و .... اشاره کرد.

افتخاری در این دوران یک خواننده کاملا وفادار به موسیقی سنتی بوده و آوازهای قابل توجهی دارد. در ابتدای این دوران، حجمِ غالبِ آلبوم های او آواز بوده اند ولی در اواخر این دوران، به ارائه یک یا دو آواز در هر آلبوم و خواندن حدود ۶ قطعه تصنیف رسید. این در حالی است که برخی آلبوم ها نظیر «امان از جدایی» و «تازه به تازه» هر دو از ساخته های محمد جلیل عندلیبی، به طور کامل فاقد آواز بوده اند و هر آلبوم ۸ قطعه تصنیف داشته است.

در این دوران بسیاری از تصنیف های افتخاری در بین مردم مشهور شد و به روی زبان ها افتاد از جمله تصنیف های: گل من چندین منشین غمگین، بسته دلم به موی تو تازه به تازه نو به نو، ای ساقی ما سرمستان، ای یادت از دل و جان در همه جا .... لحظه لحظه می دود دلم به سوی تو و ...

به نظر می رسد؛ افتخاری در این دوران، از آواز خوانی به سمت تصنیف خوانی و روایتی عامه پسند از موسیقی ایرانی سوق یافته است. در این دوران او رفته رفته از دیدگاه منتقدین که آواز را بیشتر می پسندیدند به سمت تصنیف و آنچه موسیقی عامه پسند دانسته می شود حرکت کرده. تعدادی از طرفداران موسیقی سنتی، این را یک افول دانسته اند هرچند عده ای دیگر، آن را ستوده اند و خلق فضاهای جدید می دانند.

در ابتدای این دوران افتخاری که به ۴۰ سالگی نزدیک شده است، سبک و سیاق خوانندگی خود را می یابد و در ادامه این راه بهترین آثار خود را می خواند. خوانندگی آلبوم های دنبال دل (به آهنگسازی علی تجویدی و همایون خرم) و قلندروار (به آهنگسازی عماد توحیدی) در این دوران است. در این دوران افتخاری بسیار پرکار بوده است و آلبوم های او بسیار پرفروش بوده اند. نیلوفرانه، یاد استاد و قلندروار در زمان خود، رکوردهای فروش را جابجا کردند. نیلوفرانه پرفروش ترین آلبوم موسیقی ایران است.

در این دوران افتخاری آواز خواندن را تقریبا حذف می کند و تنها در چند آلبوم قطعاتی کوتاه (غالبا دشتستانی) ارائه می دهد. افتخاری در این ایام تصنیف های بسیاری خواند و این قطعات را تکنیکی و شنیدنی اجرا کرد. آثاری از آهنگسازان پرشمار که گاه عالی و گاهی کاملا معمولی بودند. ریسک پذیری افتخاری در ارائه آثار متفاوت گاهی اوقات برای او دردسرهای فراوانی تولید کرد. خوانندگی آلبوم های پاپ-سنتی شکوه عشق، شب کوچه ها و عطر مهر -همگی به آهنگسازی فریدون خشنود- که دارای فضای پاپ بودند و ملودی، تنظیم و ریتم آنها با آثار سابق افتخاری فاصله بسیاری داشت و بیشتر شبیه به آثار هایده، مهستی و ... بود برای افتخاری انتقادات فراوانی بهمراه داشت. حتی آثاری مانند نسیما به آهنگسازی فضل الله توکل که از نوازندگان مطرح سنتور برنامه گل ها و از بدنه موسیقی سنتی بود و توسط تهمورس پورناظری تنظیم گردیده بود، به دلیل فضای متفاوت اثر، مورد نقدهای شدید قرار گرفت. علی رغم تمام این نقدها، افتخاری مسیر خود را طی کرد و فضاهای جدیدی در موسیقی ایرانی خلق نمود. آثاری مانند قلندروار نمونه بارز این موفقیت هستند که همزمان تایید منتقدان و عامه مردم را برای او به ارمغان آوردند.

در این دوران افتخاری به صورت عمده ای بازخوانی قطعات قدیمی را انجام داد. آلبوم های یاد استاد، بردی از یادم و دنبال دل و .... نمونه هائی از این آثار هستند که تقریبا ۲۵٪ از آثار این دوره افتخاری را شامل می شود. همگی این آثار در بازار، موفق به فروش بالایی شدند. از لحاظ سطح کیفی ملودی ها و تنظیم، گاهی اوقات عالی بودند و گاهی اینطور نبود؛ به عنوان مثال میان آلبوم دنبال دل با آلبوم ماهیگیر، به لحاظ کیفیت موسیقایی آثار، تفاوت احساس می شد. به هر حال و فارغ از سطح کیفی اثر و خوانندگی، عده ای از منتقدین، «بازخوانی» را یک کار دسته دوم می دانند و اعتقاد دارند؛ بهتر است یک خواننده طراز اول، کمتر بازخوانی داشته باشد. افتخاری دلیل خود برای این بازخوانی ها را، خواسته وابستگان آهنگسازان و ... ذکر کرده است.

نقطه عطف دوران کاری افتخاری، اهتمام او بر خواندن تصنیف و پرهیز از آواز بود که در همین دوره نمایان گشت و به بلوغ رسید. در گذشته تصور بر این بود که خوانندگان توانا، آواز می خوانند و هرکس نمی تواند آواز بخواند، به سراغ تصنیف می رود. به این صورت سطح تکنیکی تصنیف خوان ها غالبا از آوازخوان ها پایینتر بود[۵]. چه اینکه در گذشته معروف ترین تصنیف ها را بانوان می خوانند و آوازها را آقایان. معروف ترین ملودی های همایون خرم و علی تجویدی و ... با صدای مرضیه و دلکش است در حالی که خوانندگانی نظیر گلپا و ایرج در دسترس بودند. افتخاری که از همان آلبوم های نخستین خود نشان داده بود؛ در خواندن آواز بسیار ماهر است؛ حالا تغییر مسیر داده بود؛ می خواست تصنیف خوان باشد و نه آوازخوان. او را باید اولین خواننده ای دانست که بین آواز و تصنیف، دومی را ترجیح داد و علی رغم میل موسیقی دانان حرفه ای به سراغ ارضا نیاز عامه رفت؛ تصنیف خواند و از آواز چشم پوشید. او که نقدهای گزنده را به جان خریده بود، در این مسیر مجموعه ای از آثار منتقد پسند را نیز اجرا کرد.

امروزه به نظر می رسد راهی که افتخاری در پیش گرفت و تصنیف خوانی و اجرای تکنیکی آن را در اولویت قرار داد و گاهی پاپ خواند، توسط عده زیادی از خوانندگان محبوب و جوان موسیقی سنتی نظیر: همایون شجریان، علیرضا قربانی، محمد معتمدی و... ادامه دارد. آنها بیشترین تلاش خود را برای خواندن تکنیکی تصنیف ها و بعضا بازخوانی موفق آثار قدما گذاشته اند. اجرای موسیقی در فضای جدید و پاپ گونه مانند آنچه در موسیقی فیلم آرایش غلیظ، همایون شجریان اجرا کرد، ادامه همان مسیر در موسیقی ایرانی است که می خواهد، تجربه جدید داشته باشد و محبوبیت موسیقی سنتی، در میان عامه مردم بیشتر شود.

بعد از ماجراهای انتخابات ۱۳۸۸ و اعتراضات مردمی به نتایج آن، به مناسبت روز خبرنگار، برنامه ای برگزار می شود و افتخاری به عنوان خواننده در آن مجلس حضور می یابد. در ادامه این مراسم، محمود احمدی نژاد نیز به سالن می رود (افتخاری بعدا گفت که این موضوع با او هماهنگ نشده نبوده و به نوعی ادعا داشت ناخواسته در این شرایط قرار گرفته است). در ادامه، روی صحنه اجرای مراسم، افتخاری و احمدی نژاد یکدیگر را به گرمی در آغوش می گیرند و روبوسی می کنند. این مساله به شدت به وجهه مردمی افتخاری ضربه می زند و او را در زمره مغضوبین مردم قرار می دهد. شرایط برای افتخاری به اندازه ای بد می شود که حتی مردم از او روی می گردانند و سوپرمارکت ها و آرایشگاه ها نیز به افتخاری خدمات نمی دادند و او تصمیم به خروج از کشور و حتی خودکشی می گیرد. بعد از این اتفاقات، کاست های افتخاری از ویترین مغازه ها خارج شد و آثار او فروش نمی رفت. در سال ۹۲ و ۹۳ دو آلبوم از او روانه بازار شد که استقبال چندانی نداشت و بعضا منتقدین هم به این دو اثر روی خوش نشان ندادند. او بارها و در مصاحبه های مختلف از اتفاقات آن روز با احمدی نژاد، اظهار پشیمانی کرده و معتقد است، برای او دام نهاده بودند. این دوران برای افتخاری که سالها در اوج قرار داشت بسیار سخت پیش رفته است.

آهنگ

به اینستاگرام رادیو تی تی بپیوندید